top of page

Galtzagorri

Taldeka agertzen diren iratxo txikiak. Galtza motz gorri luzeak eta deigarriak daramatzate. Haien jabeak agintzen duena berehala egiten dute. Libre daudenean mendietan bizi dira. Gizakien menpe daudenean orratzontzietan eramaten dira. Bihurriak dira, beti jolasteko gogoekin.

Galtzagorri Izaki

Beste Izen batzuk Galtzagorriek (euskal mitologiako iratxoak) hainbat izen jasotzen dituzte eskualdearen edo euskalkiaren arabera: Prakagorriak (oso aldaera arrunta, galtza gorriei ere erreferentzia egiten diena) Mamarroak/Mamurrak (ohikoak Zarautzen) Aidetikako (Saran) Aiharra eta Haio (Lapurdin) Beste mutilak ("los otros chicos", Gernikan) Patuek (Muxikan) Boiet, fameliar, homenet, homenet de colzada eta diaplerón (tradizioan jasotako beste izen edo baliokide batzuk)

Tamaina ñimiñoa: iratxoak oso txikiak dira, eta orratz batek ezpata gisa balio die, eta erraz ezkuta daitezke edozein txokotan. Jantzi gorria: Bere euskarazko izenak "praka gorriak" esan nahi du literalki, bere jantzietako jantzirik bereizgarriena dena.

1. Antzinako jatorri mitikoa (Amalurren sorkuntza) Lurreko lehen izakiak: Kondairarik zaharrenen arabera, ama Amalur munduan agertu zenean, sortu zuen lehen gauza izaki xehez osatutako herri hau izan zen. Alaitzeko eta laguntzeko jaioak: Amalurrek etengabe barre eta jolas egiten zuten kreaturatzat hartu zituen, bai berarentzat bai Mari jainkosarentzat laguntzaile izan zitezen. Ama-lotura: Tradizioak dioenez, Damak (Mari/Amalur) txikienak (txikiak) sortzea erabaki zuen, amaren senarekin babesteko. 2. Eguneroko jaiotza magikoa (Nola lortu) Euskal baserrietako (etxea) tradizio herrikoi eta landatarrean, galtzagorriak ez dira modu biologikoan jaiotzen, naturatik abiatuta egindako erritu magiko baten bidez lortzen edo "jaiotzen" dira: Orratz-egilearen errituala: Jeinu horiek agerrarazteko, pertsona batek bidaia-orratz bat edo kutxa txiki bat jarri behar du iratze zelai batean San Joan gauean (udako solstizioa). Egunsenti magikoa: Hurrengo egunean eguzkia irtetean, erritualak funtzionatu badu, iratxoak magikoki agertuko ziren orratz-zuloan (lau ere sar daitezke bertan), jabe berria zerbitzatzeko prest.

Euskal Baserriak Jabeek laguntzaile txiki hauek orratzontzietan gordetzen dituzten lekuak. Lantegiak eta burdinolak. Non Galtzagorriek atsedenik gabe egiten duten lan gauez. Orrantzontzi eta kaxatxoak Laguntzaile horiek gordetzen dituzten ontzi txikiak. Leku askotan aipatzen da. Nafarroako lurraldean, Lesakan eta Leitzan;Bizkai aldean, Gernikan, Orozkon, Ziortzan eta Bedian; Araban, Abezian eta Añesen; Gipuzkoan, Albizturren eta Zarautzen. Behe Nafarroan eta Lapurdin ere agertzen da.

Bizkaiko Kortezubi herrian kontatzen denez, gizon batek Galtxagorri batzuk erosi omen zituen behar batzuk egiteko. Orratzontzia ireki eta lan bat agindu zien, eta haiek berehala egin zuten. Gero beste lan bat egiteko esan zien, eta baita egin ere hauek. Hirugarren eskakizuna bete ondoren, Galtxagorriak zer egin behar zuten galdetu zioten nagusiari. Nagusiak, orduan, gizontxo txikiekin nazkatuta, galbahe batean ura ekartzeko agindu zien. Lan hau ezin izan zutenez burutu, erretiratu egin omen ziren. Iturri Behin bazen Ataungo nekazari bat lanik egin gabe aberastu nahi zuena. Egun batean, merkatari misteriotsu batek kutxa txiki bat eskaini zion hiru urrezko txanponen truke. "Barruan Galtzagorriak daude", esan zion merkatariak, "agintzen diezun lan guztia egingo duten iratxoak. Baina kontuz: ez dute inoiz geldirik egon behar, bestela zure kontra bihurtuko dira". Nekazariak kutxa ireki eta galtza gorridun izaki txikiak ikusi zituen. "Lanera!", agindu zien. Eta Galtzagorriek gau bakarrean erein zituzten soroak. "Gehiago!", eskatu zuen. Eta egunsentia iritsi baino lehen errota bat eraiki zuten. Laster nekazaria haraneko gizonik aberatsena zen, baina Galtzagorriek ez zioten lan berriak eskatzeari uzten. "Harri horiek urre bihurtu!" Egina. "Zeruko izarrak zenbatu!" Egunsentia baino lehen egina. Ezinezko lan bakoitza betetzen zuten, eta iratxoak berriro itzultzen ziren gehiagoren eske. Nekazaria beldur izaten hasi zen ideiak amaituko zitzaizkion uneaz. Etsita, Aralarko emakume jakintsu bati galdetu zion. "Agindu itsasoa maskor batekin husteko", aholkatu zion. Eta halaxe egin zuen. Galtzagorriak han dira oraindik, itsasoko ura tantaz tanta eramaten, inoiz amaituko ez duten lanean. Nekazariak ikasi zuen aberastasun errazak beti duela ezkutuko prezioa. Iturri Galtzagorriak edukitzearen arriskurik handiena inoiz geldirik egon ezin direla da. Galtza gorrietako izaki txiki hauek gizakiaz gaindiko abiaduran lan egiten dute, edozein zeregin begi-kliska batean amaituz. Eta bukatzen dutenean, lan gehiago eskatzen dute. Jasotzen ez badute, beren nagusiaren aurka bihurtzen dira. Izaki horien sekretuak ezagutzen zituzten jakintsuek ezinezko lanen zerrenda bat garatu zuten, betiko lanpetuta mantentzeko: hondartza guztietako harea aleak kontatzea, Kantauri itsasoa maskor zulatu batekin hustea, Aralarko mendiak harriz harri munduaren beste aldera eramatea. Zuberoako emakume zahar batek kontatzen zuen bere birraitonak bere Galtzagorriei «itsasoko ura ardo bihurtzeko» agindu ziela. Kondairaren arabera, izaki txikiak han jarraitzen dute oraindik, ur gazizko ontziak bete eta upelak husten, ardoa zergatik ez den inoiz behar bezala ateratzen galdetuz. Beste lan klasiko bat «hareaz soka bat ehuntzea» edo «ilargirainoko eskailera eraikitzea» zen. Agindu horiek nagusi asko zoramenetik salbatu zituzten, Galtzagorriak mendeak emango baitzituzten betetzen saiatzeko, arazoak sortzeko astirik gabe. Iturri Diotenez, Galtzagorriak azoka sekretu batzuetan eros daitezke, antzinako errituak ezagutzen dituzten sorgin zaharrek salduta. Haiek gordetzen dituen objektu magikoa, bitxia bada ere, orratz soil baten moduko gauza arrunta da. Gazteak saltzaile bat aurkitu zuen, eta aparteko pin bat eskaini zion. Objektu txikiaren barruan Galtzagorriak bizi ziren, jabearen aginduak ezinezkoa zirudien abiaduraz betetzeko gai. Izan ere, Galtzagorriak zerbitzari oso geldiezinak dira. Beti lanean aritu behar dute. Jabea emateko agindurik gabe geratzen bada, hondamenak sortzen hasten dira: hormak eraisten dituzte, putzuak pozoitzen dituzte edo ukuiluei su ematen diete arrazoi argirik gabe. Orratza erosi zuten askok hondamendian amaitu zuten, haiek asebetetzeko lan ezinezkoak behar bezain azkar asmatzeko gai ez zirelako. Azken baliabidea "zumezko saski batekin ura ekartzea" agintzea zen, lan ezinezkoa, betiko hura arrakastarik gabe egiten saiatzera behartzen zituena.

Geldirik egoteko gai ez direnak: Bizitasun handia dute eta ezin dute alferkeria edo asperdura jasan. Indar eta azkartasun harrigarria: Tamaina gorabehera, lan fisiko izugarriak eta lan astunak egiteko gai dira segundo gutxi batzuetan. Erabateko obedientzia: zerbitzariak dira, erabat leialak jabeari; edozein agindu betetzen dute berehala, zalantzan jarri edo kexatu gabe. Etengabeko eskakizuna: Bere berezitasunik handiena da, zeregin bat amaitu bezain laster, jabea inguratzen dutela saltoka eta behin eta berriz esaldi hau oihukatuz: «Eta orain zer egingo dugu ?» («Eta orain zer egingo dugu ?»). Etengabeko lanik ematen ez bazaie, jabeari ziria sartzera irits daitezke. Baina dantzatzen, barre egiten eta kantatzen ere utzi behar zaie, batez ere ilargi beteko gauetan, edo matxinatu egingo dira.

Webguneak https://www.amaroa.com/jeinuak/galtxagorri https://euskalmitologia.com/my-product/galtzagorri/ https://lurkaia.com/eu/galtzagorriak https://euskalmitologia.eus/pertsonaia/galtzagorriak.html Liburuak Mitología del pueblo vasco / José Miguel de Barandiarán. Euskal Herriko mitologiaren jainkoak eta jeinuak / Koldo Alijostes Bordagarai. Galtza eta gorri. Aniamiarik bereziena /Aritza Bergara. Euskal Herriko kondaira mitologikoak. Badira Bagara, Euskal Herriko izaki eta sorkari mitologikoak/ Aritza Bergara. Euskal Herriko ipuin mitologikoak /Aritza Bergara. Izena duen guztia omen da /Aritza Bergara. MItos y creencias mitos cosmogónicos, personajes místicos, heroes culturizadores / Jose Maria Satrustegui. Magia y religión primitiva de los vascos / Anastasio Arrinda. Euskal Herriko Kondairak / Joan B. Arakistainek. Kontu Zaharrak / Joxe Arratibel. Rutas mitológicas vascas / Aitor Ventureira, Imanol Bueno Bernaola. Quien es quien en la mitología vasca / Jose Dueso. Sorginak / Toti Martinez de Lezea. Ipar Euskal Herriko Legenda eta ipuinak / Anuntxi Arana Murillo, Jean-François Cequand. Mitoen bilakatzean / Anuntxi Arana Murillo.

bottom of page